Vormgeving voor het speciaal onderwijs

Illustreren en onderwijsmateriaal opmaken voor het speciaal onderwijs vraagt om specifieke kennis. Helaas blijkt veel lesmateriaal niet goed aan te sluiten bij de leerbehoefte van diverse leerlingen. Het is als ontwerper heel belangrijk om te weten wie het product gaat gebruiken. Voor een speciale doelgroep is dit extra belangrijk omdat met een paar kleine aanpassingen zij veel beter gebruik kunnen maken van het vormgegeven product/ lesmateriaal.

Mijn ervaring in het speciaal basis onderwijs

Tijdens mijn werk in het speciaal onderwijs zag ik helaas dat heel veel regulier onderwijs materiaal niet passend was voor heel veel kinderen. Te druk, te chaotisch, onduidelijk, niet consequent, te klein, onvoldoende visueel ondersteund, te grappig, te vaag, en ga zo maar door. Met name het te klein en chaotische leverde veel problemen op bij kinderen met leerproblemen. Leuk hoor die gezellige werkschriften met tekeningen, lijntjes en diverse kaders maar daar ging de klasassistent weer naar het kopieerapparaat.
Waarom? Om de afzonderlijke opdracht te vergroten en te isoleren, zodat de kinderen de informatie beter konden begrijpen. Uren werk om opdrachten uit te vergroten, uit te knippen en weer samen te voegen in een werkmapje voor de kinderen. En geloof me: de klas- of onderwijsassistent is nodig in de klas en niet achter het kopieerapparaat omdat het onderwijsmateriaal niet functioneert.

“Er is nog een wereld te winnen als het gaat om het maken van onderwijsmateriaal voor Passend Onderwijs”

Toen ik op de ICT onderwijsbeurs bij een van de grote uitgevers vroeg of ze een reeks konden maken voor kinderen met een speciale behoefte kreeg ik zomaar het antwoord: Nee daar is de markt te klein voor, dat levert ons te weinig geld op. WAT? Is dat echt het enige dat telt, of hebben we nog de visie dat elk kind onderwijs op maat verdient. Tuurlijk begrijp ik ook wel dat je niet voor elk individu een boek op maat kunt maken. Maar je zou er op z’n minst bij stil kunnen staan bij het maken van materiaal voor WIE je het maakt. Zeker nu de reguliere methodes breed ingezet moeten worden sinds Passend Onderwijs is ingesteld. Ieder kind, met of zonder speciale behoeftes, heeft recht op Passend Onderwijsmateriaal.

Hoe het nu gaat?

De meeste illustratoren en vormgevers die ik ken krijgen geen achtergrondinformatie mee van de uitgever over het te illusteren boek of methode. Een simpele lijst met omschrijvingen van plaatjes is het uitgangspunt voor de meeste illustraties. De illustratoren en/of vormgevers weten niet of ze wel of geen felle kleuren moeten gebruiken, welk lettertype fijner leest of dat het fijn is om op elke invulpagina dezelfde layout te gebruiken.

Een beetje achtergrondinformatie maakt een illustratie en opmaak al zoveel betekenisvoller, effectiever en efficiënter. Dat is nog eens 1+1=3 meer leerrendement en een betere leeropbrengst.

17 wetenschappelijke weetjes voor een betere vormgeving voor het (speciaal) onderwijs

  1. Onderzoek heeft aangetoond dat specifieke kleuren en patronen direct effect hebben op de gezondheid, het moraal, de emoties, het gedrag en het leerresultaat van leerlingen.
  2. Jonge kinderen richten zich op warme en felle kleuren, maar naar mate ze ouder worden (basisschoolleeftijd) krijgen pastelkleuren de voorkeur en in de puberteit de zijn het de donkere en koele kleuren die de voorkeur genieten.
  3. Specifiek kleurgebruik in de leeromgeving verbetert de visuele informatieverwerking
  4. Specifiek kleurgebruik in de leeromgeving vermindert stress
  5. Specifiek kleurgebruik in de leeromgeving stimuleert de hersenontwikkeling door middel van visuele stimulatie en patroonherkenning.
  6. Visuele informatie zorgt voor sterkere verbindingen in de hersenen omdat het visueel denken, probleemoplossend denken en creativiteit stimuleert.
  7. Variatie in kleurgebruik vermindert verveling en passiviteit.
  8. Overgebruik van kleuren – meer dan zes kleuren in de leeromgeving – vermindert het cognitieve vermogen (werkgeheugen).
  9. Kleur is een krachtig design middel dat zowel fysieke als psychische effecten teweeg brengt.
  10. Leerlingen met ADHD/ ADD/ Autisme spectrum stoornissen kunnen veel gevoeliger zijn voor kleurgebruik in hun leeromgeving en leermaterialen. Dit komt door verhoogde sensitiviteit en door sterker ontwikkeld visuele verwerking vermogen.
  11. Actieve kinderen blijken uit onderzoek een voorkeur te hebben voor koele kleuren en rustige/passieve kinderen blijken een voorkeur voor warme kleuren te hebben.
  12. Kleurhelderheid en contrast hebben effect op de informatieverwerking en voorkeuren.
  13. Veel kleurgebruik kan zorgen voor overstimulatie en heeft dus een negatief effect op de visuele informatie verwerking. Dit komt doordat het menselijk brein continu streeft naar orde en structuur van informatie. Te veel kleur, patronen en beweging e.d. leidt af van de betekenis van de boodschap.
  14. Een ‘beelddenker’ verwerkt 32 beelden per seconde, een ‘taaldenker’ 2 woorden per seconde. In het onderwijs wordt met name gesproken en geschreven informatie aangeboden. Het aanbod van visuele informatie mag veel groter worden.
  15. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat een speciaal dyslexie font beter leesbaar is voor dyslecten.
  16. Gebruik bij het ontwerp voor dyslecten een helder, schreefloos lettertype, met een een lettergrootte van 12 op 14 en zorg voor een goede en ruime spatiëring.
  17. Er bestaan richtlijnen speciaal voor de vormgeving / opmaak van boeken en ander materiaal voor dyslectici.

Bronnen:

  • Color in an optimum learning environment – Dr. W.R. Dagget
  • The inclusive Classroom: the effects of color on learning and behavior -Kristi S. Gaines
  • Visuele leersystemen – Marion van de Coolwijk
  • Lettertype Dyslexie – Tom Braams
  • www.goedtelezen.nl richtlijnen voor educatief materiaal voor mensen met dyslexie

Leave a Reply